Met kunst economische meerwaard genereren

​Wat weinigen voor mogelijk hielden en zeker de Antwerpenaren, was de omvorming van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van Antwerpen (KMSKA) van een kunsttempel tot een open huis voor iedereen. Het is nu zelfs één van de goedkoopste musea van West-Europa geworden, tot verbazing van buitenlandse specialisten: ruim 21.000 vierkante meter aan vloeroppervlakte, een totaalrenovatie én een uitbreiding met nieuwe toekomstgerichte technieken.

De Tongerse Algemeen Directeur Carmen Willems slaagde met vlag en wimpel als drijvende kracht achter die omvorming. Zij gaf tezamen met haar team, na een sluiting van 11 jaar, het museum met zijn wereldberoemde collectie een nieuw DNA. De opening haalde zelfs de voorpagina van de New York Times en de horeca op ‘t Zuid was meer dan happy met het succes. Willems is dan ook meer dan terecht nog maar recent genomineerd voor de Woman Leadership Award 2025 en werd al door buitenlandse topmusea benaderd.

Realiteitszin

KMOinsider: Een museum zoals het KMSKA leiden, is meer dan een collectie van 8.000 kunstwerken, onderhouden en tentoonstellen. Er zijn ook budgetten te beheren, een medewerkersteam professioneel leiden, kortom, een onderneming leiden…Hoe pakt u dat aan?

Carmen Willems: “Veel musea worden geleid door een artistiek directeur met daarnaast een zakelijk directeur. Dat is niet het geval bij ons. Hier vormt de algemeen directeur samen met het managementteam een hecht netwerk waarin samenwerken voorop staat. Ik geloof niet meer in één sterke figuur omringd met daarnaast ‘uitvoerders’, zeg maar het “systeem-Jan Hoet”.

Tijden zijn ook veranderd. Naast ervaren kunsthistorici, onderzoekers en programmatoren zijn er anderen zoals bijvoorbeeld educatoren, beeldbeheerders of registratoren die allemaal samen nadenken over hoe een verhaal best naar een breed en divers publiek te brengen. Mijn economische achtergrond komt daarbij van pas. Ik wilde eigenlijk kunstgeschiedenis studeren maar dat vond mijn vader een luxestudie. Eerst een ernstig diploma behalen, stelde hij en dat werd economie. Maar ik liet cultuur niet los en mijn thesis verdedigde ik bij Paul De Grauwe met als thema kunstsponsoring, meer bepaald voor het Festival van Vlaanderen.
Na mijn studies werkte ik eerst bij bouwonderneming Interbuild van 1991 tot 1994. Interbuild was één van de hoofdsponsors van Culturele Hoofdstad Antwerpen ‘93. Zo leerde ik niet alleen hoe bouwprojecten in elkaar zitten maar ook hoe bedrijven over het belang en de impact van kunst denken. Als je gaat aankloppen voor sponsoring, moet je zelf ook ambitie tonen.”

KMOinsider: U durft ook in te grijpen indien nodig zoals met het Tongers politiemuseum.

Carmen Willems: “Het klopt dat ik dat heb gesloten als Tongers burgemeester. Als een museum - hoe sympathiek ook - nul maatschappelijke impact genereert en geen werking kan ontplooien, dan moeten er andere oplossingen komen. De collectie verhuisde dan ook naar andere politiemusea.”

Partnerships

KMOinsider: Dat de ondersteuning van de overheid niet volstaat om de optimale werking en ambities van het KMSKA te financieren, is genoegzaam bekend. Hoe tracht u die toch waar te maken?
Carmen Willems: “Na Interbuild werd ik in 1995 algemeen directeur van het Gallo-Romeins Museum in Tongeren dat net een ingrijpende verbouwing achter de rug had. Tussen 2004 en 2009 combineerde ik die job met het burgemeesterschap van de stad. Ik verving er Patrick Dewael die minister van Binnenlandse Zaken werd. Ik heb geen enkele politieke ambitie meer, maar de ervaring als waarnemend burgemeester komt goed van pas. Ik leerde in sneltreinvaart hoe kabinetten en politici denken en werken, waar politieke gevoeligheden liggen, hoe grote infrastructuurwerken aan te pakken en…. hoe om te gaan met de politiek als het om centen gaat.

De overheid subsidieert ons voor 55%, meer bepaald 12 miljoen euro en 45% zijn eigen fondsen en ontvangsten uit bijvoorbeeld ticketverkoop, partnerships, events en catering. Die overheidssubsidies dekken idealiter de kosten voor het gebouw, het personeel en het beheer van de collectie. Met die andere 45% kunnen we dan programmeren. Nog nooit in de geschiedenis van het KMSKA is het gelukt zoveel eigen middelen te realiseren. Hierbij zetten we ons echt op de kaart als cultureel ondernemer. Zo hebben we ondertussen ruim 80 bedrijven kunnen overtuigen om een partnership met ons op te zetten. Dat biedt hen verschillende hospitality-voordelen en visibiliteit. Hun ondersteuning maakt dat we kunnen programmeren en ook inzetten op digitalisering en technologie, ook AI. We zetten erg in op het toevoegen van beleving en op storytelling. Veel bezoekers bereiken gaat immers nooit vanzelf.”

Ik droom wel van een stunt

Hypocriet

KMOInsider: U ergert zich naar verluidt over de kritiek dat er subsidies naar cultuur gaan. Waarom?
Carmen Willems: “Die kritiek komt uit een omgeving waar men enkel kijkt naar de kosten voor de belastingbetaler. Maar de economische meerwaarde die wij creëren is een veelvoud van de 12 miljoen euro subsidies die wij krijgen. En dan is er nog de maatschappelijke meerwaarde van de kunst die verbindt, een helende werking heeft en creativiteit stimuleert.

Eigenlijk is die kritiek wat hypocriet. Er waren tot vorig jaar toch ook subsidies voor de aankoop van een elektrische auto, er waren er voor zonnepanelen, warmtepompen, noem maar op. Zijn dat dan ook “subsidieslurpers” zoals men van cultuur zegt? En hoeveel soorten subsidies ontvangen bedrijven niet? Cultuur is zelfs een belangrijker exportproduct dan bier, chocola en frieten dankzij manifestaties zoals Tomorrowland en Rock Werchter met hun massale economische return. KMSKA heeft binnen de sector dezelfde grote impact. ” Etentje met Rubens

KMOInsider: Wat zijn de uitdagingen voor het KMSKA de komende jaren?
Carmen Willems; “Als organisatie willen we uiteraard continue processen verbeteren en efficiënter maken. Internationaal verder doorbreken en onderzoek en innovaties zoals virtual reality verder uitbouwen, horen daar ook bij.
Ik droom wel van een stunt: het schilderij ‘Madonna’ van Jean Fouquet is onovertroffen. Het is één van de oudste schilderijen uit de collectie, maar het oogt bijzonder hedendaags. Als we nu eens de Mona Lisa tijdelijk ruilen met de door het Louvre erg gegeerde Madonna van Fouquet… Dat zou de Madonna van Fouquet even beroemd als de Mona Lisa kunnen maken. Mijn motto is dan ook: durf dromen. Mijn eigen culturele droom? Als het mogelijk zou geweest zijn, eens uit eten gaan met Pieter Paul Rubens, een échte cultureel ondernemer avant la lettre.”

www.kmska.be