Milgro: ‘grondstoffenschaarste wordt strategisch risico’

​Grondstoffenschaarste blijkt voor steeds meer Belgische bedrijven directe en tastbare gevolgen te hebben: hogere aankoopprijzen, langere levertijden, druk op marges en minder keuze aan leveranciers. Maar uit een bevraging van de specialist in afvalbeheer en grondstoffenstromen Milgro blijkt dat grondstoffenschaarste slechts bij 11% van de Belgische bedrijven op bestuursniveau op de agenda staat. Volgens Pascale Hendrickx, managing director van Milgro België, wordt grondstoffenschaarste vandaag nog te vaak gezien als een vraagstuk voor operationele teams. ‘Zodra die tekorten druk zetten op marges, investeringen en leveringszekerheid, komt het thema vanzelf op tafel van bestuurders.’ In een gesprek met KMO-insider licht ze de resultaten toe en kijkt ze ook naar de oorzaken en gevaren van de kloof tussen bezorgdheid en het effectief ondernemen van actie.

De gevolgen zijn al tastbaar in prijs en levering
Milgro ziet in de praktijk hoe grondstoffenschaarste almaar vaker doorweegt op de werking van bedrijven. Toch wordt het probleem volgens de afval- en grondstoffenspecialist nog te weinig als een strategisch risico behandeld. Daarom liet de groep een bevraging uitvoeren bij 200 Belgische beslissers en beïnvloeders om in kaart te brengen in welke mate bedrijven de schaarste vandaag al voelen, hoe ernstig ze het risico inschatten en of het thema al is doorgedrongen tot directie en bestuur.

Uit de bevraging blijkt dat 41% van de ondervraagden hogere aankoopprijzen ervaart, 30% geconfronteerd wordt met langere levertijden, 22% meer druk op de marges ziet en 21% spreekt van een beperktere keuze aan leveranciers. Meer dan een derde verwacht bovendien dat grondstoffenschaarste de komende jaren een van de belangrijkste kostenfactoren voor de organisatie wordt. Daarenboven maken zeven op de tien ondervraagden zich zorgen over de afhankelijkheid van België en Europa van buitenlandse grondstoffen. Tegelijk geeft bijna de helft van de respondenten aan dat het merendeel van de grondstoffen die ze gebruiken afkomstig is uit risicolanden.

Tussen bezorgdheid en actie gaapt kloof
En hoewel de impact van schaarste voor veel bedrijven dus al voelbaar is, is het opvallend dat bij slechts 11% van de respondenten het onderwerp vandaag op de bestuurstafel ligt. Slechts 22 procent heeft al concrete maatregelen genomen, vooral om meer inzicht te krijgen. Nog eens 25 procent verkent mogelijke vervolgstappen, terwijl 17 procent het risico wel erkent maar voorlopig nog geen acties heeft bepaald.

Volgens Hendrickx wordt het thema nog te veel als een geïsoleerd probleem voor de aankoop binnen het bedrijf gezien. ‘Maar van zodra echter prijzen stijgen, leveringen minder zeker worden en groeiplannen afgeremd raken, zal de impact zich naar de kern van het businessmodel verplaatsen. Dan gaat het niet meer alleen over inkoop, maar over winstgevendheid, ruimte voor investeringen en concurrentiekracht.’

Die kloof tussen bewustzijn en actie noemt Hendrickx de opvallendste conclusie uit de studie. ‘De bezorgdheid is vrij groot, maar concrete maatregelen blijven vaak beperkt tot losse initiatieven of verkennende stappen.’ Volgens haar heeft dat veel te maken met het beperkte zicht dat bedrijven nog hebben op hun eigen toeleveringsketen. ‘Ze weten doorgaans wel bij welke leverancier ze inkopen, maar veel minder waar de gebruikte grondstoffen vandaan komen, via welke schakels ze lopen en welke geopolitieke of logistieke kwetsbaarheden daarachter schuilgaan.’ Daardoor blijft grondstoffenschaarste volgens haar voor veel organisaties te veel een abstract risico.

Structureel probleem
Hendrickx brengt ook onder de aandacht dat grondstoffenschaarste de laatste jaren vaak als gevolg van geopolitieke crisissen zoals de oorlog in Oekraïne of het Midden-Oosten werd gezien. Volgens Hendrickx zijn de oplopende tekorten en schaarste geen tijdelijk gevolg van geopolitieke spanningen, maar een structureel probleem. ‘De energietransitie, de digitalisering en de almaar hogere materiaalconsumptie in Europa en daarbuiten zorgen ervoor dat de vraag naar kritieke grondstoffen verder stijgt. Denk aan lithium voor batterijen, maar ook aan kobalt, nikkel en grafiet voor elektronische toepassingen, mobiliteit en energie-opslag. Geopolitieke spanningen werken in dat verhaal vooral als versneller: ze leggen bloot hoe kwetsbaar de bevoorrading al is, maar ze zijn niet de enige oorzaak van die kwetsbaarheid.’

Vooral sectoren als maakindustrie, bouw, chemie, technologie, elektronica, energie en mobiliteit lopen volgens Hendrickx een verhoogd risico omdat ze sterk afhankelijk zijn van ingevoerde en vaak kritieke materialen. Maar ook buiten deze sectoren blijft het probleem volgens haar relevant. ‘Vrijwel elke onderneming zit vandaag, rechtstreeks of onrechtstreeks, ingebed in internationale materiaalstromen en toeleveringsketens. Bijna geen enkele onderneming ontsnapt er dus aan.’

Circulaire reflex
Een ander probleem volgens de managing director van Milgro België is dat bedrijven nog te vaak alleen kijken naar de instroom van grondstoffen terwijl ook in hun eigen afval- en reststromen nog waardevolle grondstoffen schuilen. ‘Wie afhankelijker wordt van schaarse en dure primaire grondstoffen, moet dus niet alleen zijn bevoorradingsketen beter leren kennen, maar ook kritischer kijken naar wat er intern verloren gaat.’

Vanuit die logica volstaat het volgens Hendrickx niet om enkel op recyclage te focussen. ‘Recyclage blijft belangrijk, maar in de circulaire economie is het niet noodzakelijk de hoogste trede. De vraag moet vroeger in de keten gesteld worden: kan een materiaal hergebruikt worden of uit het restafval gehouden worden nog voor het effectief afval wordt? Dat onderscheid is cruciaal, omdat materialen die in restafval belanden vaak richting verbranding gaan en daarmee ook een deel van hun economische waarde verliezen.’

Ze stipt aan dat hoe hoger op de zogenaamde R-ladder wordt gewerkt, met dus meer aandacht voor hergebruik, recuperatie en alternatieve toepassingen, bedrijven hun afhankelijkheid van nieuwe primaire grondstoffen kunnen verkleinen. ‘De rode draad: afval is pas afval als er echt geen waardevolle bestemming meer voor bestaat’.

Niet alleen duurzaam, maar ook economisch interessant
Daarmee krijgt circulariteit volgens Hendrickx ook een uitgesproken economische dimensie. Zolang bedrijven afval uitsluitend bekijken als een kostenpost en vooral op zoek gaan naar de goedkoopste ophaler, sluiten ze volgens haar de waarde een belangrijke schakel uit. ‘Restafval is in die redenering niet alleen een factuur, maar ook een signaal dat grondstoffen verloren gaan die elders in het proces opnieuw inzetbaar hadden kunnen worden.’

Volgens Pascale Hendrickx kan op dit vlak nog aanzienlijke winst geboekt worden. Zo zegt ze dat Milgro België bij sommige klanten in het eerste jaar al 10 tot 25% besparing op de afvalfactuur heeft gerealiseerd door reststromen beter te scheiden en te valoriseren. Hoe groot die winst precies is, hangt uiteraard sterk af van sector, volumes en uitgangssituatie, maar het illustreert volgens haar wel een bredere realiteit. ‘Circulariteit is intussen niet enkel een ecologisch verhaal, maar ook een financieel antwoord op grondstoffenschaarste. Wie materialen langer in de keten houdt, verlaagt niet alleen de afvalkost, maar verkleint ook de afhankelijkheid van nieuwe grondstoffen die steeds duurder en moeilijker beschikbaar worden.’

KMO’s moeten dit als bestuurskwestie bekijken
Voor KMO’s is de boodschap dan ook helder. Grondstoffenschaarste is geen dossier dat nog jaren geparkeerd kan blijven bij aankoop, supply chain of duurzaamheid. Het raakt rechtstreeks aan kostprijs, leveringszekerheid, groeicapaciteit en concurrentiekracht. Bedrijven die vandaag niet weten welke grondstoffen ze gebruiken, waar die precies vandaan komen en welke alternatieven mogelijk zijn, bouwen onbewust kwetsbaarheid in hun model in. Dat geldt evenzeer voor de inkomende materialen als voor de uitgaande afval- en reststromen, waar vaak nog waardevolle grondstoffen in verscholen zitten.

De eerste stap is volgens Hendrickx niet noodzakelijk een zware investering, maar wel inzicht. ‘Breng stromen in kaart, meet volumes en kosten, analyseer afhankelijkheden en kijk waar hergebruik, recuperatie of alternatieve materialen mogelijk zijn. Net omdat het probleem structureel is, wordt uitstel steeds moeilijker te verantwoorden.’ Voor Hendrickx is de conclusie dan ook helder: wie grondstoffenschaarste vandaag nog als een operationeel aankoopprobleem beschouwt, onderschat hoe fundamenteel het de veerkracht en toekomstbestendigheid van een onderneming kan raken.