Slimme gebouwen en Europese regelgeving: wat kmo's vandaag moeten weten

​De energietransitie in gebouwen focuste lang op isolatie en efficiënte HVAC, maar gebouwautomatisering en slimme sturing krijgen steeds meer belang. EU-regels benadrukken data en interoperabiliteit. Voor kmo's rijst de vraag: hoe haal je rendement uit zulke investeringen en cybersecurity.

Volgens Stijn Verbeke, professor energieprestatie van gebouwen bij Universiteit Antwerpen, is het bij slimme gebouwen belangrijk om verder te kijken dan gadgets. "Een slimme sturing kan tot wezenlijke energiebesparingen leiden en is vaak een zeer kosten-efficiënte maatregel." Uit doctoraatsonderzoek van Lukas Vandenbogaerde (UAntwerpen) blijkt dat Building Automation and Control Systems (BACS) aanzienlijke energiebesparingen kunnen opleveren. Uit een analyse van diverse case studies blijkt dat slimme thermostaatregeling in de onderzochte gebouwen een mediane vermindering van de verwarmingsvraag met 52% en van de koelvraag met 72% realiseerde. Volgens sectororganisatie eu.bac ligt de gemiddelde terugverdientijd van BACS onder de drie jaar. Toch waarschuwen onderzoekers dat zulke cijfers sterk contextafhankelijk zijn. Factoren zoals isolatie, glasoppervlak, ventilatie, bezettingsgraad en klimaat spelen een grote rol. "Een slim systeem levert niet overal dezelfde resultaten op," benadrukt Vandenbogaerde. "Ventilatie en gebouwschil beïnvloeden samen de temperatuurregeling, terwijl zonwering sterk afhangt van glasoppervlak, dus generieke aannames uit regelgeving of marketing kunnen misleidend zijn voor de besparingen die je kan behalen in jouw specifieke gebouw."

Interoperabiliteit

Volgens Verbeke zit de grootste winst niet in losse upgrades, maar in geïntegreerde sturing van diverse gebouwsystemen. "Vandaag werken veel systemen nog los van elkaar, wat inefficiënties veroorzaakt. Klassieke voorbeelden zijn gebouwen die tegelijk verwarmen en koelen, verlichting die niet reageert op daglicht of HVAC-systemen zonder aanwezigheidsdetectie." Uit het onderzoek van Vandenbogaerde blijkt dat de te behalen winsten hier nog groter zijn. "Gecombineerde regelstrategieën voor zowel temperatuur, ventilatie, zonwering én verlichting kunnen het totale energieverbruik in sommige gevallen tot 80% verminderen", zegt hij.

Om dergelijke geïntegreerde regeling mogelijk te maken is interoperabiliteit een belangrijk aandachtspunt. Veel gebouwen werken vandaag nog met gesloten systemen van één leverancier. Dat maakt uitbreiden of koppelen later moeilijk. "Dat lijkt veilig, maar beperkt de flexibiliteit op lange termijn," zegt Verbeke. "Net die flexibiliteit wordt steeds belangrijker. Open standaarden zoals BACnet en KNX maken het mogelijk dat systemen van verschillende leveranciers met elkaar communiceren."

​Generieke aannames uit regelgeving of marketing kunnen misleidend zijn voor de besparingen die je kan behalen in jouw specifieke gebouw. Lukas Vandenbogaerde

Eerst analyseren, dan investeren

"Het is belangrijk om eerst te analyseren waar de grootste energiestromen en inefficiënties zitten," zegt Verbeke. "Sommige gebouwbeheerders investeren meteen in een bepaalde technologie zoals batterijen, maar verliezen zo het grotere plaatje uit het oog." Daarom pleiten experts voor een langetermijnvisie bij investeringen in gebouwautomatisatie. "Dat helpt om de juiste prioriteiten te stellen. Sommige gebouwen hebben misschien meeste baat bij een slimmere aansturing van de zonwering. Bij andere kan een gecoördineerd beheer van de laadpalen het belangrijkst zijn", zegt Verbeke. Toch waarschuwen onderzoekers dat zulke cijfers sterk contextafhankelijk zijn. Factoren zoals isolatie, glasoppervlak, ventilatie, bezettingsgraad en klimaat spelen een grote rol. "Een slim systeem levert niet overal dezelfde resultaten op," benadrukt Vandenbogaerde. "Generieke aannames uit regelgeving of marketing kunnen misleidend zijn."

Van energieverbruik naar systeemdenken

De sector evolueert stilaan van klassiek energiebeheer naar een bredere systeembenadering. "Gebouwen worden actieve schakels in het energienetwerk," zegt Verbeke. "Timing, flexibiliteit en data worden even belangrijk als het totale energieverbruik." Het gaat dus niet alleen om minder verbruiken, maar ook om slimmer omgaan met energie in de tijd. Denk aan het verschuiven van verbruik op basis van elektriciteitsprijzen, netbelasting of beschikbare zonne-energie.

Smart Readiness Indicator: hoe slim is een gebouw?

Verbeke werkt mee aan de ontwikkeling van de Smart Readiness Indicator (SRI), een Europese methode om de "slimheid" van gebouwen te meten. Die kijkt niet alleen naar energieprestaties, maar ook naar comfort en gezondheid. Factoren zoals luchtkwaliteit, temperatuurcomfort en personaliseerbare instellingen spelen mee. "Verbeteringen in comfort en gezondheid hebben vaak zelfs een grotere economische impact dan energiebesparing, bijvoorbeeld via productiviteit en minder ziekteverzuim," klinkt het.

Europese regelgeving zet druk

Gebouwen zijn goed voor ongeveer 40% van het energieverbruik in Europa. De Europese Unie zet daarom sterk in op slimme sturing, monitoring en automatisatie. Vooral grote niet-residentiële gebouwen moeten als eerste systemen installeren die energieverbruik niet alleen regelen, maar ook meten en analyseren. Vandaag geldt dit onder meer voor gebouwen met een geïnstalleerd vermogen boven ongeveer 290 kW voor verwarming, koeling en ventilatie. "Die verplichtingen zullen de komende jaren uitbreiden naar een bredere groep gebouwen, ook kmo's," zegt Verbeke.

Cybersecurity: de blinde vlek van slimme gebouwen

Slimme gebouwen bieden comfort en efficiëntie, maar brengen ook risico's mee. Professor Michael Peeters waarschuwt dat ze steeds vaker doelwit worden van cyberaanvallen, zeker in een context van geopolitieke spanningen. "De oorlog in Oekraïne heeft een verschuiving veroorzaakt, waarbij aanvallen op digitale en technische systemen toenamen. Smart buildings maken daar steeds vaker deel van uit," zegt hij.

De risico's beperken zich niet tot klassieke IT-systemen. Ook slimme printers, toegangscontrole, thermostaten of videodeurbellen kunnen een toegangspoort vormen tot bedrijfsnetwerken. Volgens Peeters ligt het probleem deels in het ontwerp van deze systemen: ze zijn gebouwd op connectiviteit en gebruiksgemak, niet op cybersecurity. Bovendien worden gebouwsystemen in kmo's vaak onvoldoende beveiligd of verkeerd geconfigureerd.

Slimme gebouwen met geïntegreerde sturing kunnen het energieverbruik tot 80% verlagen, maar de resultaten hangen af van de context. Interoperabiliteit, eerst analyseren voor investeren en cyberveiligheid zijn daarbij cruciaal.

Wie zijn Stijn Verbeke en Lukas Vandenbogaerde?

Stijn Verbeke is professor aan UAntwerpen en expert in energieprestaties, renovatie en slimme gebouwen binnen EMIB. Lukas Vandenbogaerde doet doctoraatsonderzoek aan de UAntwerpen naar energieprestaties en gebouwtechnologie. Professor Michaël Peeters werkt rond duurzame investeringen, vastgoed en smart building technologie aan de Antwerp Management School en TU Delft.